Een sluipmoordenaar. Zo noemt inspanningsfysioloog Coen Bongers een inspanningsgebonden hitteberoerte. Sinds 2019 doet hij onderzoek naar extreme hyperthermie tijdens fysieke inspanningen. Het doel: levens redden door meer bewustwording te creëren en herkenning en behandeling te verbeteren.

Bongers maakt deel uit van de onderzoeksgroep bij het Radboudumc en de Hogeschool Arnhem en Nijmegen en de werkgroep hardloopevenementen en hyperthermie. Die werkgroep is opgezet door Joost Fonville, wiens zoon in 2014 om het leven kwam door een hitteberoerte tijdens de Dam tot Damloop. “Hitteberoerte staat in de top drie van doodsoorzaken onder sporters. Daarnaast kan een hitteberoerte blijvende schade veroorzaken”, waarschuwt Bongers.

Lees ook: Hardlopen in de warmte: zo blijf je fit en veilig bij warm weer – RunningNL

Symptomen herkennen

Bij een inspanningsgebonden hitteberoerte stijgt de lichaamstemperatuur tot boven de 40 graden doordat het lichaam hitte produceert tijdens de inspanning. Hierdoor kunnen vitale functies uitvallen en organen blijvende schade oplopen.

“Een exact kantelpunt is er niet en verschilt per persoon. Wat we wel weten uit onderzoek? Hoe hoger de temperatuur, hoe gevaarlijker het wordt. Komt de lichaamstemperatuur boven de 42 graden, dan kunnen eiwitten vervormen. Dat is onomkeerbaar en heeft blijvende orgaanschade tot gevolg. Vergelijk het met een ei, dat kun je ook niet ‘ontkoken’.”

Lastig te herkennen

Wat een inspanningsgebonden hitteberoerte tot sluipmoordenaar maakt, is dat deze lastig te herkennen is. Door lopers zelf, maar ook door hulpverleners.

Bongers: “Als loper kun je het heel warm krijgen en last krijgen van hoofdpijn, misselijkheid, duizeligheid en concentratieverlies. Maar deze symptomen kunnen tijdens de inspanning ook voorkomen als je heel diep gaat en extreem vermoeid bent. Dat maakt symptomen lastig te onderscheiden.”

Black-out

“We weten uit onderzoek dat lopers die een hitteberoerte krijgen vaak van de laatste kilometers niets meer weten”, vervolgt Bongers. “Die hebben vóór het echt misging bijvoorbeeld nog naar familie gezwaaid, maar hebben daar geen idee meer van. Ze kregen een totale black-out.”

Opvallend: inspanningsgebonden hitteberoerte komt het vaakst voor bij jonge, fitte en gezonde lopers, met name mannen. Dit komt volgens Bongers omdat zij relatief gezien op de hoogste snelheid lopen en daardoor een hogere hitteproductie hebben dan vrouwen, oudere lopers en minder fitte lopers.

Bij andere sporters, zoals wielrenners, komt het minder vaak voor. Door de wind tijdens het fietsen raken zij hun warmte makkelijker kwijt. Bovendien fietsen ze vaak in open gebied, waar het minder warm is dan in de stad. Een stad kan een hitte-eiland worden, zeker tijdens grote loopevents.

Bongers: “Er zijn dan heel veel mensen bij elkaar. Die produceren allemaal warmte die door het vele steen en asfalt in de omgeving niet weg kan. Dat zorgt ervoor dat mensen minder makkelijk hun warmte kwijt kunnen aan de omgeving.”

Verraderlijk

Het is een van de verklaringen dat hitteberoertes ook voorkomen als het buiten helemaal niet extreem warm is. Hoe hoger de buitentemperatuur, hoe groter het risico. “Maar hitteberoertes komen ook voor als het buiten nog geen tien graden is”, gaat Bongers verder. “Dat maakt ze zo verraderlijk.”

Onbewust kleden lopers zich vaak te warm aan, waardoor het lichaam de warmte minder goed kwijt kan aan de buitenlucht. Andere risicofactoren zijn een virus of infectie vooraf, chronisch slaaptekort en het gebruik van alcohol en drugs in de dagen voorafgaand aan het evenement.

Wat te doen?

Het allerbelangrijkste bij een hitteberoerte is dat een loper zo snel en agressief mogelijk gekoeld wordt op locatie. Het liefst in een ijsbad, maar natte, koude handdoeken met ijsblokjes zijn ook effectief.

Bongers: “IJsbaden zijn kostbaar en bovendien lastig op bepaalde locaties te krijgen. IJshanddoeken zijn daarom toegankelijker. Maar bij heel kleine lokale lopen kan een zwembadje met koud water ook al van groot belang zijn.”

Onderzoek

Sinds een aantal jaar doen Bongers en zijn collega’s onderzoek naar het gebruik van ijsbaden en de effecten van agressief koelen bij evenementen. Tussen 2019 en 2023 hebben bij de vier onderzochte evenementen (Tilburg 10 Miles, Dam tot Damloop, Amsterdam Marathon en Marathon Eindhoven) 60 deelnemers in een ijsbad van tussen de 4 en 6 graden gelegen.

Met uitzondering van het hoofd lagen ze helemaal onder water. Wat opviel was dat hun temperatuur de eerste paar minuten niet daalde. “In die initiële fase bleef de temperatuur bij de meesten redelijk stabiel. Bij een enkeling zagen we zelfs nog een lichte stijging.”

“Waarschijnlijk komt dit doordat er nog zoveel restwarmte in de spieren zit die teruggaat naar de kern van het lichaam. Het heeft tijd nodig voordat er echt effect gaat optreden”, zegt Bongers.

Koelingsvermogen

Na een paar minuten daalt de lichaamstemperatuur wel. Dat gaat het best als het water in het bad continu circuleert. Dan kan het lichaam de warmte het makkelijkste kwijt aan de omgeving en is het koelingsvermogen zo’n 0,2 graden per minuut.

Bongers: “Het doel is om de lichaamstemperatuur zo snel mogelijk naar beneden te krijgen, tot onder 39 graden. Het liefst binnen 30 minuten, want dan is de kans op blijvende schade het kleinst. Daarom is het advies: eerst koelen en dan pas naar het ziekenhuis. Je wilt niet iemand met 42 graden eerst een half uur in een ambulance leggen.”

Lees ook: Hoogleraar Hein Daanen over hardlopen in hitte: ‘Met acclimatisatie voorkom je ellende’ – RunningNL

IJsbad

Tijdens hun onderzoek bleek dat het niet altijd nodig is om iemand na het ijsbad naar het ziekenhuis te brengen. Als iemand na het koelen een half uur stabiel blijft qua temperatuur en zich goed blijft voelen, kan diegene met een begeleidende brief naar huis.

“Je merkt snel genoeg of iemand stabiel blijft. Als de temperatuur na het koelen toch weer oploopt of iemand blijft neurologisch niet goed, moet die persoon wel naar het ziekenhuis.”

Nazorg

Of iemand nu wel of niet naar het ziekenhuis wordt gebracht: het nazorgtraject is heel belangrijk. Voor hun onderzoek volgen Bongers en zijn collega’s mensen die in de afgelopen jaren een hitteberoerte hebben gehad. “Een deel van de patiënten blijft klachten vertonen. Er zijn extreme gevallen: mensen die jaren last houden van bijvoorbeeld concentratieproblemen, geheugenproblemen en niet of niet volledig kunnen werken. We weten dat hoe sneller er wordt gekoeld, hoe minder groot de kans is op die negatieve gevolgen.”

Een goede voorbereiding

Een hitteberoerte komt het meest voor als het warm is. Maar ook bij koelere omstandigheden van 5 tot 10 graden kan iemand een hitteberoerte te krijgen. Een goede voorbereiding kan helpen een hitteberoerte te voorkomen. Enkele tips:

• Acclimatiseren is belangrijk. Het lichaam went aan inspanning in warm weer. Train dus als het even kan in aanloop naar een evenement in de warmte.

• Drink genoeg voorafgaand aan én tijdens de race.

• Pas je tempo aan als het warm is. Zet die gewenste eindtijd uit je hoofd en loop rustiger.

• Pas extra op als je ziek bent geweest. Het kan verstandig zijn niet van start te gaan na een virus of infectie.

• Kleed je niet te warm, ook niet als het voor de start fris lijkt. Draag goed ademende kleding.

• Zoek zoveel mogelijk de schaduw op, ook voor de start en tijdens een rustige warm-up.

• Ga langzamer lopen als je last krijgt van hoofdpijn, duizeligheid, minder scherp zien, coördinatieverlies of misselijkheid of als je het heel erg warm krijgt. Als langzamer lopen niet helpt, stop dan op een koele plek en laat iemand de EHBO waarschuwen.

Dit artikel verscheen eerder in RunningNL-magazine